XV Dni Książki Żydowskiej
Serdecznie zapraszamy naXV Dni Książki Żydowskiej,
13-16 maja 2012 r. (niedziela - środa)
Kiermasz książek czynny przez cały czas trwania Dni Książki
w godzinach 12.00-20.00
ul. Twarda 6, Warszawa
PROGRAM:
Niedziela 13 maja
16.00
Festung Warschau
– spotkanie z autorką książki Elżbietą Janicką,
Sylwią Chutnik i Piotrem Pazińskim
Elżbieta Janicka
Fotografka, literaturoznawczyni. Autorka dysertacji Sztuka czy Naród? Monografia pisarska Andrzeja Trzebińskiego oraz książki-albumu Festung Warschau. Jej prace fotograficzne prezentowane były m.in. na wystawach indywidualnych Ja, fotografia oraz Miejsce Nieparzyste. Wykłada w Collegium Civitas oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi.
Sylwia Chutnik
Kulturoznawczyni, prezeska Fundacji MaMa działającej na rzecz poprawy sytuacji matek w Polsce, pisarka, przewodniczka po Warszawie i dziennikarka. Autorka m.in. powieści Kieszonkowy atlas kobiet, Dzidzia oraz przewodnika Warszawa Kobiet.
Piotr Paziński
Redaktor naczelny „Midrasza”, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Z wykształcenia filozof i doktor literatury z IBL PAN. Autor książek o Jamesie Joysie – Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem oraz powieści Pensjonat.
Festung Warschau. Raport z oblężonego miasta (Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012) to spacerownik po Warszawie: minionej i obecnej, wyobrażonej i rzeczywistej. Zasięg terytorialny zaproponowanej trasy odpowiada obszarowi dawnej „dzielnicy północnej”, która w 1940 roku stała się warszawskim gettem. Książka jest bogato ilustrowana i ma postać żywo napisanych esejów-miniatur, układających się w logiczną serię i tworzących konsekwentny wywód. W miarę spaceru-lektury spojrzenie wędrowca-czytelnika zwraca się ku sposobom funkcjonowania polskiego miasta wplecionego w resztki i wspomnienia miasta żydowskiego sprzed 1943 roku – zmiecionego z powierzchni ziemi przez hitlerowców, lecz obecnego w świadomości, a także podświadomości dzisiejszych mieszkańców. Nawiązania architektoniczne lub ich brak, postać głównych ciągów komunikacyjnych, wzajemne usytuowanie pomników i upamiętnień, ewolucja nazw ulic i placów – wszystko to składa się na tkankę symboliczną pełną wzajemnych odniesień, a niekiedy również napięć. Festung Warschau konfrontuje różne style opowieści o tym samym miejscu. Teksty, obrazy i postaci z różnych epok wchodzą w dialog – niekiedy z pozycji nie do pogodzenia – na temat możliwych wizji historii Polski, wyborów tożsamościowych (grupowych i jednostkowych) oraz potocznych wyobrażeń o większości i mniejszościach.
Centrum im. Mojżesza Schorra
17.00
Kamienie na macewie.
Holokaust w polskim kinie
– spotkanie z autorką książki Joanną Preizner
prowadzi Karolina Sulej
Joanna Preizner
Adiunkt na Wydziale Politologii i Komunikacji Społecznej Akademii Krakowskiej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie. Zajmuje się przede wszystkim historią kina polskiego. Od lat porusza się w kręgu zagadnień poświęconych stosunkom polsko-żydowskim. Jest autorką monografii etiud studenckich PRL w obiektywie studentów łódzkiej filmówki w latach 1949–1960, redaktorką i autorką serii „Gefilte film. Wątki żydowskie w kinie”.
Karolina Sulej
Doktorantka w Zakładzie Filmu i Kultury Wizualnej Instytutu Kultury Polskiej UW, dziennikarka i stylistka
freelancerka związana z m.in. „Wysokimi Obcasami”. Pracę magisterską pisała o funkcjach mody w warszawskim getcie – została wyróżniona w konkursie na najlepszą pracę o tematyce gender (2010), organizowanym przez IBL PAN. Doktorat planuje poświęcić poszukiwaniu mody w kolejnych nieoczywistych miejscach.
W latach 1945–2010 powstało w Polsce zaledwie
18 pełnometrażowych filmów opowiadających o Zagładzie Żydów. Wydaje się, że temat wojny, okupacji, getta, Sprawiedliwych oraz nie-Sprawiedliwych powraca ciągle w dyskusji publicznej. Często pojawiają się artykuły, coraz częściej różnego rodzaju książki na ten temat. Dlatego dziwić może stosunkowo niewielka liczba filmów. Wiele z nich powstało w okresie PRL, kiedy trudno było nakręcić obraz wolny od ideologii i narzuconej z góry wizji świata. Niektórym reżyserom to się jednak udało, a ich dzieła przeszły próbę czasu. Szkoda tylko, że dziś spoczywają na zakurzonych półkach filmowych archiwów, i są niedostępne dla odbiorców. Joanna Preizner, zafascynowana tymi filmami, postanowiła zbadać dokładnie ich losy. Analizowała jedynie polskie filmy, stworzone przez rodzimych reżyserów, aktorów i ekipę, począwszy od „Ulicy Granicznej” Aleksandra Forda, na „Joannie” Feliksa Falka skończywszy. Osiemnaście esejów złożyło się na tom Kamienie na macewie (Austeria, 2012).
Klub Mamele
18.00
Nie nad rzekami Babilonu
– o poezji jidysz w powojennej Polsce rozmawiają
Magdalena Ruta i Bella Szwarcman-Czarnota
Magdalena Ruta
Adiunkt w Katedrze Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie prowadzi zajęcia na temat języka i literatury jidysz. Autorka książki Pomiędzy dwoma światami. O Kalmanie Segalu (2003). Tłumaczka literatury jidysz (m.in. prozy Josifa Burga, Chaima Gradego, Isaaca Bashevisa Singera, Hinde Ester Kreitman, Kalmana Segala). Redaktorka tomów: Nusach Pojln. Studia z dziejów kultury jidysz w powojennej Polsce (2008) oraz (z Elvirą Groezinger) Under the Red Banner. Yiddish Culture in the Communist Countries in the Postwar Era (2008).
Bella Szwarcman-Czarnota
Filozofka, tłumaczka, współzałożycielka, redaktorka i felietonistka dwumiesięcznika „Midrasz”. Autorka książek Mocą przepasały swe biodra, Znalazłam wczorajszy dzień oraz Cenniejsze niż perły. Współautorka materiałów pomocniczych dla nauczycieli programu „Przywróćmy pamięć” realizowanego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
Dwujęzyczna antologia wierszy w przekładzie
Magdaleny Ruty Nie nad rzekami Babilonu. Antologia poezji jidysz w powojennej Polsce (Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2012) prezentuje żydowską poezję tworzoną w języku jidysz w Polsce po 1945 roku.
Centrum im. Mojżesza Schorra
19.30
Jakiej historii Polacy potrzebują? Kierunki polskich badań nad zagładą Żydów
– rozmawiają: Barbara Engelking, Jacek Leociak,
Dariusz Libionka
Naukowcy z Centrum Badań nad Zagładą Żydów PAN dyskutować będą o budowaniu polskiej narracji dotyczącej Zagłady. Wskażą oni główne problemy, które otwierają się przed polskimi badaczami Holokaustu. Punktem wyjścia dla spotkania będą kwestie zaprezentowane w najnowszym, siódmym tomie rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, poświęconym stosunkowi polskiej konspiracji do żydowskich uciekinierów z gett i obozów. By podjąć próbę odpowiedzi na pytanie, jak ma wyglądać polski dyskurs o historii Zagłady, badacze analizować będą problem udzielania pomocy Żydom przez Polaków, postawę Kościoła katolickiego wobec Zagłady, a także problem kiczu w badaniach.
Barbara Engelking
Psycholog i socjolog. Zajmuje się badaniem historii getta warszawskiego, okupacyjnej Warszawy i zagłady Żydów. Jest autorką książek związanych z zagadnieniami Holokaustu, m.in. Getto warszawskie (wraz
z J. Leociakiem), Jest taki piękny słoneczny dzień... Prowadzi bazę danych getta warszawskiego. Kierownik Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN.
Jacek Leociak
Profesor w Instytucie Badań Literackich PAN, członek Centrum Badań nad Zagładą Żydów przy IFiS PAN, współpracownik rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. Ostatnio wydał: Ratowanie. Opowieści Polaków i Żydów” (2010) oraz Spojrzenia na warszawskie getto (2011).
Dariusz Libionka
Adiunkt w IFiS PAN, członek Centrum Badań nad Zagładą Żydów, szef działu naukowego Państwowego Muzeum na Majdanku. Red. naczelny rocznika naukowego „Zagłada Żydów”. Autor i redaktor m.in. prac historycznych Żydzi w powstańczej Warszawie (razem z B. Engelking), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim (z B. Engelking-Boni i J. Leociakiem), a ostatnio Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze (z L. Weinbaumem).
austriackie forum kultury
Poniedziałek 14 maja
16.30
Żydowski Polak, polski Żyd
– spotkanie z udziałem Aliny Molisak, Doroty Krawczyńskiej, Zuzanny Kołodziejskiej i Belli Szwarcman-Czarnoty
Alina Molisak
Badaczka literatury, doktor na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się literaturą Zagłady, literaturą polsko-żydowską i poetyką miejskich przestrzeni XX-wiecznych. Autorka m.in. Judaizm jako los. Rzecz o Bogdanie Wojdowskim, współredaktorka tomów Stosowność i forma. Jak opowiadać o Zagładzie (wraz z M. Głowińskim, K. Chmielewską,
K. Makaruk, T. Żukowskim) oraz Pisarze polsko-żydowscy XX wieku (wraz z M. Dąbrowskim).
Dorota Krawczyńska
Badaczka literatury, adiunkt w Instytucie Badań Literackich PAN. Zajmuje się literaturą współczesną i literaturą Zagłady. Autorka m.in. książki o pisarstwie Henryka Grynberga Własna historia Holocaustu i redaktorka tomu Literatura polska wobec Zagłady (wraz z A. Brodzką-Wald i J. Leociakiem).
Zuzanna Kołodziejska
Doktorantka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się integracjonistyczną literaturą polsko-żydowską w XIX i na początku XX wieku.
Bella Szwarcman-Czarnota
Filozofka, tłumaczka, współzałożycielka, redaktorka i felietonistka dwumiesięcznika „Midrasz”. Autorka książek Mocą przepasały swe biodra, Znalazłam wczorajszy dzień oraz Cenniejsze niż perły. Współautorka materiałów pomocniczych dla nauczycieli programu „Przywróćmy pamięć” realizowanego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
Książka Żydowski Polak, polski Żyd (pod redakcją Aliny Molisak i Zuzanny Kołodziejskiej, wyd. Elipsa, 2012) jest kolejnym elementem powolnego procesu włączania do historii kultury polskiej niezwykle oryginalnego zjawiska, jakim była literatura polsko-żydowska. Sformułowanie „literatura polsko-żydowska” pojawiło się w roku 1866 w piśmie „Izraelita”. Wyróżnił ten osobny nurt Mojżesz Cohn. Na nowo termin ów został zdefiniowany w trakcie debat, które miały miejsce w dwudziestoleciu międzywojennym. Spośród współczesnych badaczy historii literatury ważnym sygnałem i wskazaniem niedocenianego czy zapomnianego pola badawczego były prace profesor Eugenii Prokop-Janiec. Ów fenomen polsko-żydowskiej literatury – rozpatrywany w kontekście indywidualnej i grupowej tożsamości – stał się przedmiotem zainteresowania badaczy, którzy spotkali się na konferencji, jaka miała miejsce w dniach 15–16.11.2010 na Uniwersytecie Warszawskim.
Klub Mamele
18.00
Bez Żydów? Literatura jidysz w PRL o Zagładzie, Polsce i komunizmie
– dyskusja z udziałem autorki książki Magdaleny Ruty i Moniki Adamczyk-Garbowskiej
Magdalena Ruta
Adiunkt w Katedrze Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie prowadzi zajęcia na temat języka i literatury jidysz. Autorka książki Pomiędzy dwoma światami. O Kalmanie Segalu (2003). Tłumaczka literatury jidysz (m.in. prozy Josifa Burga, Chaima Gradego, Isaaca Bashevisa Singera, Hinde Ester Kreitman, Kalmana Segala). Redaktorka tomów: Nusach Pojln. Studia z dziejów kultury jidysz w powojennej Polsce (2008) oraz (z Elvirą Groezinger) Under the Red Banner. Yiddish Culture in the Communist Countries in the Postwar Era (2008).
Monika Adamczyk-Garbowska
Profesor literatury amerykańskiej i porównawczej, kierownik Zakładu Kultury i Historii Żydów w Instytucie Kulturoznawstwa UMCS, tłumaczka literatury angielskiej i jidysz. Redaktorka czasopisma literacko-artystycznego „Akcent”, należy do redakcji rocznika „Polin”. Opublikowała m.in. Polska Isaaca Bashevisa Singera – rozstanie i powrót, Contemporary Jewish Writing in Poland: An Anthology (wspólnie z Antonym Polonskym), Odcienie tożsamości. Literatura żydowska jako
zjawisko wielojęzyczne, Kazimierz vel Kuzmir.
Miasteczko różnych snów.
Bez Żydów? Literatura jidysz w PRL o Zagładzie, Polsce i komunizmie (Austeria, 2012) „Książka powinna zainteresować szerszy ogół czytelników, bowiem porusza trudne problemy, które dopiero niedawno stały się przedmiotem gruntownych badań i które dalej budzą kontrowersje, takie jak np. stosunki polsko-żydowskie po wojnie czy fascynacja znacznej części intelektualistów żydowskich komunizmem. Należy podkreślić, że Autorka porusza się po tym trudnym terenie z dużą swobodą, dystansem i obiektywizmem. Jest to niewątpliwie praca pionierska otwierająca szerokie pole badań przed innymi badaczami z różnych dyscyplin” (z recenzji prof. Moniki Adamczyk-Garbowskiej).
„Historia literatury jidysz w powojennej Polsce ma niewątpliwie swój wymiar tragiczny związany z przeżyciami wojennymi pisarzy, realiami życia w wyzwolonym kraju, a także w większości przypadków z koniecznością podjęcia trudnej decyzji o opuszczeniu Ojczyzny. Jest to historia literatury tworzonej przez ocalałych [...], pełnej smutku i rozterek, ale z drugiej strony też nadziei i ufności w przyszłość. Literatury, która często nie odbiega poziomem od arcydzieł literatury światowej, a mimo to popadła w zapomnienie” (z recenzji dr hab. Magdaleny Sitarz).
Centrum im. Mojżesza Schorra
19.30
Żyd – wróg odwieczny?
– dyskusja z udziałem autorki książki Aliny Całej
oraz Anny Landau-Czajki i Grzegorza Krzywca
Alina Cała
Historyk i etnografka, pracownica naukowa Żydowskiego Instytutu Historycznego, zajmuje się historią stosunków polsko-żydowskich w XIX i XX w., w tym dziejami antysemityzmu, stereotypami narodowościowymi, ruchami ideologicznymi wśród Żydów i historią Żydów po 1945 roku. Autorka m.in. książki Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej.
Anna Landau-Czajka
Historyk, profesor w Instytucie Historii PAN, zajmuje się historią społeczną Polski XIX i XX wieku i historią Żydów. Autorka m.in. książek W jednym stali domu..., Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach szkolnych 1785–2000, Syn będzie Lech... Asymilacja Żydów w II Rzeczypospolitej.
Grzegorz Krzywiec
Doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy Instytutu Historii PAN. Absolwent Uniwersytetu Warszawskiego i Szkoły Nauk Społecznych przy IFiS PAN. Badacz dziejów Polski XIX i XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem radykalnych ruchów politycznych i nacjonalistycznych, przede wszystkim w dwudziestoleciu międzywojennym. Za monografię Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886–1905) otrzymał w 2010 roku nagrodę Klio.
„Praca Aliny Całej Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła (Nisza, 2012) jest książką o założeniach daleko wykraczających poza dotychczasowe prace o polskim antysemityzmie. Autorka postawiła sobie za zadanie nie tylko – jak zwykle to bywa – bardziej lub mniej szczegółowy opis wszelkich działań, wypowiedzi i opinii niechętnych lub wrogich Żydom, ale też wyjaśnienie początków (może nawet należałoby napisać: prapoczątków) niechęci do społeczności żydowskiej. Mottem całej pracy i jej trzonem powinno być sformułowanie »Ideologia antysemityzmu jest zamkniętym konstruktem, w małym stopniu reaguje na zmieniającą się rzeczywistość, a bardziej jest skłonna do zapożyczeń od samej siebie«. Wydaje się, że autorka potrafiła tę tezę bardzo dobrze udokumentować” (z recenzji prof. Anny Landau-Czajki).
austriackie forum kultury
Wtorek 15 maja
16.30
Kłamstwo krwi
– spotkanie z autorką książki Jolantą Żyndul i Piotrem Weiserem
Jolanta Żyndul
Historyk, pracuje w Centrum Badania i Nauczania Dziejów i Kultury Żydów w Polsce im. Mordechaja Anielewicza. Zajmuje się historią Żydów w Polsce w XIX i XX w. i historią antysemityzmu. Autorka m.in. książek Zajścia antyżydowskie w Polsce w latach 1935–1937, Państwo w państwie? Autonomia narodowo-kulturalna w Europie Środkowowschodniej w XX wieku.
Piotr Weiser
Historyk i antropolog kultury, pracuje w Żydowskim Instytucie Historycznym. Zajmuje się historią Zagłady, naukową i religijną literaturą Holokaustu, dziejami stosunków polsko-żydowskich. Autor m.in. rozprawy Auschwitz i Jerozolima. Pojęcie Holokaustu według Emila Fackenheima.
Legenda mordu rytualnego – fałszywe przekonanie, że Żydzi zabijają chrześcijańskie dzieci, aby pozyskać krew do swoich praktyk – obecna jest w historii Europy od ośmiuset lat. W I Rzeczypospolitej (XVI–XVIII w.) wywołała dziesiątki procesów, które niejednokrotnie kończyły się paleniem oskarżonych na stosie. Po drugiej wojnie światowej doprowadziła do krwawych pogromów w Krakowie i Kielcach. Książka dr Jolanty Żyndul Kłamstwo krwi (Cyklady, 2011) prezentuje na szerokim europejskim tle dzieje legendy między tymi dwoma spektakularnymi i nieraz już opisywanymi falami posądzeń. Autorka pokazuje, w jaki sposób średniowieczne oskarżenie, osadzone w religijnym paradygmacie myślenia, uwiarygodniło się w czasach nowoczesności. Przytacza liczne przypadki posądzeń, co pozwala spojrzeć na legendę mordu rytualnego również w kontekście lokalnym. Przystępny język, bogactwo ilustracji i mapy stanowią obok oryginalnych tez dodatkowy walor tej publikacji.
Klub Mamele
18.00
Treblinka oczami Richarda Glazara
– spotkanie z udziałem Elżbiety Janickiej, Ewy Koźmińskiej-Frejlak i Martyny Rusiniak-Karwat
Elżbieta Janicka
Fotografka, literaturoznawczyni. Autorka dysertacji Sztuka czy Naród? Monografia pisarska Andrzeja Trzebińskiego oraz książki-albumu Festung Warschau. Jej prace fotograficzne prezentowane były m.in. na wystawach indywidualnych Ja, fotografia oraz Miejsce Nieparzyste. Wykłada w Collegium Civitas oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi.
Ewa Koźmińska-Frejlak
Socjolożka, badaczka Zagłady, współredaktorka „Midrasza” i autorka licznych wywiadów, przygotowuje doktorat poświęcony powojennym postawom wśród ocaleńców.
Martyna Rusiniak-Karwat
Doktorantka w Instytucie Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się historią i kulturą Żydów w Polsce w XX wieku. Stypendystka m.in.: YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku (2005), Fundacji z Brzezia Lankorońskich do Londynu (2007), Tel Aviv University. The Institute for the History of Polish-Jewry and Israel-Poland Relations (2007/08), The Tauber Institute fot the Study of European Jewry, Brandais University (2008).
„Po obu stronach las. Pociąg jedzie całkiem wolno. Można rozpoznać pojedyncze sosny, brzozy, świerki. [...] Wysoki zielony żywopłot, otwarta brama, przez którą spokojnie przesuwa się nasz wagon. Jest prawie czwarta po południu, 10 października 1942”. Stacja Treblinka Richarda Glazara (Karta, 2011) to świadectwo urodzonego w 1920 r. obywatela Czechosłowacji, więźnia Treblinki – niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady, w którym zagazowano około 900 tys. Żydów z Polski i Europy. Autor był jednym z nielicznych, którzy przeżyli zbrojne powstanie w obozie i którym powiodła się ucieczka, następnie zaś ocalenie życia do zakończenia działań wojennych. Po wojnie Richard Glazar powrócił do czeskiej Pragi. W 1969 r., po zdławieniu Praskiej Wiosny, wyemigrował wraz z rodziną do Szwajcarii. W 1997 r. popełnił samobójstwo. W 70. rocznicę Akcji Reinhardt dyskutować będziemy o specyfice przejmującej i przenikliwej, pisanej w czasie teraźniejszym relacji Richarda Glazara – kolejnej obok tekstów polskich Żydów: Jankiela Wiernika, Samuela Willenberga, Eddiego Weinsteina i Jechiela Rajchmana.
Centrum im. Mojżesza Schorra
19.30
Paul Celan i jego krąg
– spotkanie z udziałem Joanny Roszak, Jakuba Ekiera, Piotra Pazińskiego, Pawła Piszczatowskiego i Marcina Sendeckiego
Joanna Roszak
Poetka, badaczka literatury. Autorka tomów poetyckich Tintinnabuli (2006), Lele (2009), Wewe (2011). Pracuje jako adiunkt w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. W 2009 roku obroniła doktorat Synteza mowy Tymoteusza Karpowicza. Autorka książki Południk spotkania. Paul Celan w polskiej poezji powojennej i redaktorka tomu Kartki Celana.
Jakub Ekier
Poeta, eseista i tłumacz. Ukończył germanistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Tłumaczył m.in. Schlegla, Kafkę, Aichinger, Celana i Grünbeina. Od 1994 roku współpracuje z „Literaturą na Świecie”. Laureat Nagrody im. Barbary Sadowskiej (2001) i Czterech Kolumn (2002).
Piotr Paziński
Redaktor naczelny „Midrasza”, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Z wykształcenia filozof i doktor literatury z IBL PAN. Autor książek o Jamesie Joysie – Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem oraz powieści Pensjonat.
Paweł Piszczatowski
Literaturoznawca, pracownik naukowy Instytutu Germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Autor słownika niemiecko-polskiego dla liceów ogólnokształcących Alles klar. Wörterbuch. Pracuje obecnie nad projektem habilitacyjnym o poezji Paula Celana.
Marcin Sendecki
Poeta, krytyk literacki, niegdyś związany z pismem „brulion”. Autor tomów wierszy: Z wysokości, Książeczka do malowania, Muzeum sztandarów ruchu ludowego, Parcele, Opisy przyrody, Szkoci dół Kraków, Trap, 22, Pół oraz licznych recenzji literackich.
Pretekstem wieczoru celanowskiego są dwie książki: antologia Kartki Celana (red. Joanna Roszak, Austeria, 2012) oraz Szibbolet Petra Rychły (Austeria, 2012).
O Kartkach Celana:
„Wiersze Celana są dotknięciem rzeczywistego świata – miejsc najbardziej w nim realnych, namacalnie prawdziwych, uformowanych z grozy, rozpaczy, miłości, z popiołu w powietrzu, z nagłego blasku, z dreszczu biegnącego przez ciało, niekiedy z nadziei. I są też jak uderzenie, jak rysa pęknięcia, w której rozpoznajemy ślad czegoś ostatecznego – definitywny kres, czysty puls nicości tkwiącej w migdale, u źródeł wszystkiego. Tak czytają Celana autorzy składających się na książkę szkiców. Nie mam wątpliwości, że są to lektury dotrzymujące kroku poezji, że jest w nich pasja, uważność, namysł, poszukiwanie, potrzeba rozmowy. W tej rozmowie biorą udział interpretatorzy o świetnie ustawionych głosach, obdarzeni wyczuciem, świadomi obranych strategii lektury. Ich odczytania biegną w różnych kierunkach, na różne sposoby orkiestrują zapisywane przez poetę słowa. [...] Mam wrażenie, że właśnie tak powinno się czytać wybitną poezję” (z recenzji prof. dr. hab. Pawła Próchniaka).
Szibbolet. Poszukiwania tożsamości żydowskiej w niemieckojęzycznej poezji Bukowiny:
W esejach zebranych w tomie Szibbolet Petro Rychło pokazuje różnorodność świata niemieckojęzycznych Żydów Bukowiny – ostatnich spadkobierców Monarchii Austro-Węgierskiej, dla których prawdziwym końcem świata była Zagłada. Krąg literackich przyjaciół i znajomych Paula Celana, najsłynniejszego z czerniowieckich poetów, nie był duży: Alfred Margul-Sperber, Rose Ausländer, Immanuel Weissglas, Alfred Kittner, Alfred Gong, Ilana Shmueli, Else Keren, Manfred Winkler… Razem jednak stworzyli oni dzieło o niezwykłej sile wyrazu, pełne zaskakujących asocjacji i wzajemnych wpływów, a wyrosłe z tych samych żydowsko-niemieckich korzeni. Wszystkim udało się przeżyć II wojnę światową, ale opuścili Czerniowce na zawsze i rozproszyli się po świecie. Żyjąc odtąd w cieniu Zagłady, stali się pisarzami na wygnaniu, którzy nie potrafili zaprzestać pisania w języku swoich rodziców, nawet jeśli był to język morderców. Stąd Szibbolet – znane biblijne słowo, które Celanowi posłużyło jako tytuł jednego z wierszy – to również opowieść o ambiwalencjach własnej tożsamości oraz o życiu na pograniczu kilku kultur, krajów i języków.
austriackie forum kultury
Środa 16 maja
17.00
Ocaleni z XX wieku
– o swojej książce opowiada autor, Mikołaj Grynberg
Mikołaj Grynberg
Z wykształcenia psycholog, od dwudziestu lat zajmuje się fotografią, a od niedawna – autorskimi projektami, w których za pomocą fotografii i tekstu opisuje ludzkie losy wplecione w wielką historię. Swoje fotografie prezentował na licznych wystawach indywidualnych i zbiorowych. Autor m.in. książki-albumu Auschwitz. Co ja tutaj robię? oraz cyklów fotograficznych Początek, The Life Line, Idzie nowe, Taste life, Różni ludzie, Czas pokaże, Dużo kobiet, Metamorfozy.
Książka Ocaleni z XX wieku jest zbiorem rozmów, które Mikołaj Grynberg przeprowadził w Izraelu w 2010 roku z osobami dotkniętymi Zagładą. Opowiedziane, a następnie utrwalone na papierze historie świadków owych okrutnych czasów to nie tylko wstrząsające relacje o głodzie, nieprawdopodobnych kryjówkach, strachu, dobrych i złych Polakach, o wyjątkowych ocaleniach i dalszych losach ludzi naznaczonych Holokaustem, rozsianych po całym globie. To także mądre, pełne bolesnego doświadczenia refleksje o świecie i życiu po Zagładzie, o wychowywaniu dzieci, o jakże trudnej i ostatecznie do końca niemożliwej radości z tego, co jest.
Piotr Paziński
Redaktor naczelny „Midrasza”, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Z wykształcenia filozof i doktor literatury z IBL PAN. Autor książek o Jamesie Joysie – Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem oraz powieści Pensjonat.
Centrum im. Mojżesza Schorra
18.00
Spotkanie z redaktorami czasopisma „Muzykalia / Judaica”
Prof. dr hab. Michał Bristiger, dr Antoni Buchner, Michał Klubiński
Wykonawcy koncertu:
Małgorzata Godlewska – kontralt
Piotr Kopczyński – fortepian
i pozostali kameraliści
W programie muzyka instrumentalna i wokalno-instrumentalna Dariusa Milhauda, Dmitrija Szostakowicza, Mieczysława Weinberga, Józefa Kofflera, Viktora Ullmanna
Wydawane od 2008 roku nakładem Stowarzyszenia De Musica internetowe czasopismo „Muzykalia / Judaica” (www.demusica.pl – zakładka „Pismo Muzykalia”) jest pierwszym na polskim rynku periodykiem poświęconym w całości muzyce żydowskiej. Do jego autorów zaliczają się wybitni badacze kultury i muzyki żydowskiej oraz artyści – religioznawcy, literaturoznawcy, etnolodzy, muzykolodzy, muzycy, poeci, m.in. Philip Bohlman (Chicago University), Halina Goldberg (Indiana University, Bloomington), Guido Fackler (Universität Würzburg) czy Judah M. Cohen (Indiana University, Bloomington), a wśród materiałów historycznych pojawiają się teksty Leonida Sabaniejewa, Wasilija Grossmana, Jana Błońskiego, Czesława Miłosza czy poezje Else Lasker-Schüler i Paula Celana. Spotkaniu z redaktorami czasopisma towarzyszyć będzie koncert muzyki XX wieku (wyk. Małgorzata Godlewska – kontralt, Piotr Kopczyński
– fortepian), podzielony na dwa rozdziały. W pierwszej części zabrzmią muzyczne obrazy tradycji żydowskiej i powrotów do utraconej ojczyzny, w drugiej zaś dzieła kompozytorów prześladowanych na tle rasowym przez totalitaryzmy – twórców, którzy swoją muzyką pragnęli ocalić fundamenty kultury europejskiej oraz utrwalać związki sztuki dźwięku z filozofią i duchowością.
Michał Bristiger
Profesor, muzykolog, krytyk muzyczny, popularyzator muzyki, publicysta. Jest członkiem i redaktorem wielu czasopism muzycznych. W latach 1952–1957 współredagował dział muzyczny w „Przeglądzie Kulturalnym”. W 1967 roku założył pismo „Res Facta”. Był twórcą i redaktorem naczelnym wydawanej w latach 1972–1989 serii muzykologicznej „Pagine”. W latach 1978–1986 był członkiem kolegium redakcyjnego „Acta Musicologica”. W 2001 roku założył stowarzyszenie i czasopismo internetowe o charakterze akademickim „De Musica”, w którym zamieszczane są prace autorów polskich i zagranicznych dotyczące muzyki, filozofii, estetyki, poezji i literatury. Współtworzy magazyn „Atelier” w Programie II Polskiego Radia. Jest autorem wielu publikacji z zakresu muzykologii: książek, artykułów, polemik, komentarzy, sprawozdań, haseł encyklopedycznych i rozpraw.
Antoni Buchner
Muzykolog. Doktor UW (praca Problem treści i formy w muzykologii niemieckiej II połowy XIX w.). Uczeń i tłumacz Carla Dahlhausa (przełożył m.in. Ideę muzyki absolutnej i inne studia). Autor książki Come meno puň essere piů (Palermo 1989). Mieszka w Berlinie.
Michał Klubiński
Student Instytutu Muzykologii UW. Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół problemów muzyki w systemach totalitarnych oraz dwudziestowiecznej polskiej kultury muzycznej. Członek Stowarzyszenia De Musica. Publikuje artykuły muzykologiczne i recenzje w „Tygodniku Powszechnym”, „Odrze”, „Twojej Muzie” „Muzyce21” i „Akcentach” (Berlin).
19.30
Chasydyzm polski – źródła i badania
– rozmowa Jana Doktóra i Marcina Wodzińskiego
Jan Doktór
Pracownik naukowy w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie, tłumacz, znawca dziejów Żydów polskich, zwłaszcza ruchów mesjańskich i chasydyzmu. W 1996 roku wydał kronikę życia Jakuba Franka, powstałą na początku XIX wieku na dworze jego córki w Offenbachu, pt. Rozmaite adnotacje, przypadki, czynności i anegdoty Pańskie, zaś w roku 1997 wszystkie zachowane zbiory nauk Franka pt. Księga słów Pańskich. Ezoteryczne wykłady Jakuba Franka. Opublikował rozprawy: Śladami mesjasza apostaty, W poszukiwaniu żydowskich kryptochrześcijan, Początki chasydyzmu polskiego.
Marcin Wodziński
Historyk i filolog specjalizujący się w tematyce żydowskiej, profesor, kierownik Zakładu Studiów Żydowskich Uniwersytetu Wrocławskiego. Badacz dziejów chasydyzmu polskiego, autor m.in. książek Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII–XVIII w., Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach, Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu, Władze Królestwa Polskiego wobec chasydyzmu. Z dziejów stosunków politycznych.
Pretekstem dyskusji są dwie książki: Sefer sziwchej haBeszt – Księga chwały Baal Szem Towa (przekład Jana Doktóra, Austeria, 2011) oraz Źródła do dziejów chasydyzmu (opracowanie Marcin Wodziński, Austeria, 2011).
Sefer sziwchej haBeszt jest bez wątpienia najważniejszym źródłem do badań nad początkami chasydyzmu besztiańskiego. Książka ta zyskała niemal kanoniczny charakter, a zawartych w niej opowieści o dziejach i czynach Baal Szem Towa nie był w stanie podważyć żaden inny przekaz.
Źródła do dziejów chasydyzmu to krytyczna edycja 364 dokumentów ilustrujących najważniejsze momenty z dziejów chasydyzmu w Królestwie Polskim w latach 1815–1867. Podzielone na 43 rozdziały, dokumenty te stanowią doskonałe wprowadzenie w dzieje chasydyzmu, dostarczając różnorodnych, wcześniej nieznanych i zaskakujących informacji o politycznych dziejach chasydyzmu, o społecznej i ekonomicznej strukturze ruchu, o relacjach z innymi grupami ludności żydowskiej i nieżydowskiej, mentalności, życiu codziennym czy wreszcie liczebności zwolenników chasydyzmu w Królestwie Polskim. Jako że prezentowane tu źródła są często trudno dostępne lub wręcz niedostępne dla wielu badaczy zainteresowanych dziejami chasydyzmu, podstawowym zadaniem tomu jest wprowadzenie tego ważnego zbioru źródeł do szerszego obiegu naukowego. A poza wszystkim, zgromadzone w tomie teksty to fascynująca i często zabawna lektura, dostarczająca czytelnikowi prawdziwej przyjemności z obcowania z myślą, językiem i działaniem XIX-wiecznych Żydów, Polaków i innych.
Klub Mamele
16.00
Festung Warschau
– spotkanie z autorką książki Elżbietą Janicką,
Sylwią Chutnik i Piotrem Pazińskim
Elżbieta Janicka
Fotografka, literaturoznawczyni. Autorka dysertacji Sztuka czy Naród? Monografia pisarska Andrzeja Trzebińskiego oraz książki-albumu Festung Warschau. Jej prace fotograficzne prezentowane były m.in. na wystawach indywidualnych Ja, fotografia oraz Miejsce Nieparzyste. Wykłada w Collegium Civitas oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi.
Sylwia Chutnik
Kulturoznawczyni, prezeska Fundacji MaMa działającej na rzecz poprawy sytuacji matek w Polsce, pisarka, przewodniczka po Warszawie i dziennikarka. Autorka m.in. powieści Kieszonkowy atlas kobiet, Dzidzia oraz przewodnika Warszawa Kobiet.
Piotr Paziński
Redaktor naczelny „Midrasza”, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Z wykształcenia filozof i doktor literatury z IBL PAN. Autor książek o Jamesie Joysie – Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem oraz powieści Pensjonat.
Festung Warschau. Raport z oblężonego miasta (Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012) to spacerownik po Warszawie: minionej i obecnej, wyobrażonej i rzeczywistej. Zasięg terytorialny zaproponowanej trasy odpowiada obszarowi dawnej „dzielnicy północnej”, która w 1940 roku stała się warszawskim gettem. Książka jest bogato ilustrowana i ma postać żywo napisanych esejów-miniatur, układających się w logiczną serię i tworzących konsekwentny wywód. W miarę spaceru-lektury spojrzenie wędrowca-czytelnika zwraca się ku sposobom funkcjonowania polskiego miasta wplecionego w resztki i wspomnienia miasta żydowskiego sprzed 1943 roku – zmiecionego z powierzchni ziemi przez hitlerowców, lecz obecnego w świadomości, a także podświadomości dzisiejszych mieszkańców. Nawiązania architektoniczne lub ich brak, postać głównych ciągów komunikacyjnych, wzajemne usytuowanie pomników i upamiętnień, ewolucja nazw ulic i placów – wszystko to składa się na tkankę symboliczną pełną wzajemnych odniesień, a niekiedy również napięć. Festung Warschau konfrontuje różne style opowieści o tym samym miejscu. Teksty, obrazy i postaci z różnych epok wchodzą w dialog – niekiedy z pozycji nie do pogodzenia – na temat możliwych wizji historii Polski, wyborów tożsamościowych (grupowych i jednostkowych) oraz potocznych wyobrażeń o większości i mniejszościach.
Centrum im. Mojżesza Schorra
17.00
Kamienie na macewie.
Holokaust w polskim kinie
– spotkanie z autorką książki Joanną Preizner
prowadzi Karolina Sulej
Joanna Preizner
Adiunkt na Wydziale Politologii i Komunikacji Społecznej Akademii Krakowskiej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie. Zajmuje się przede wszystkim historią kina polskiego. Od lat porusza się w kręgu zagadnień poświęconych stosunkom polsko-żydowskim. Jest autorką monografii etiud studenckich PRL w obiektywie studentów łódzkiej filmówki w latach 1949–1960, redaktorką i autorką serii „Gefilte film. Wątki żydowskie w kinie”.
Karolina Sulej
Doktorantka w Zakładzie Filmu i Kultury Wizualnej Instytutu Kultury Polskiej UW, dziennikarka i stylistka
freelancerka związana z m.in. „Wysokimi Obcasami”. Pracę magisterską pisała o funkcjach mody w warszawskim getcie – została wyróżniona w konkursie na najlepszą pracę o tematyce gender (2010), organizowanym przez IBL PAN. Doktorat planuje poświęcić poszukiwaniu mody w kolejnych nieoczywistych miejscach.
W latach 1945–2010 powstało w Polsce zaledwie
18 pełnometrażowych filmów opowiadających o Zagładzie Żydów. Wydaje się, że temat wojny, okupacji, getta, Sprawiedliwych oraz nie-Sprawiedliwych powraca ciągle w dyskusji publicznej. Często pojawiają się artykuły, coraz częściej różnego rodzaju książki na ten temat. Dlatego dziwić może stosunkowo niewielka liczba filmów. Wiele z nich powstało w okresie PRL, kiedy trudno było nakręcić obraz wolny od ideologii i narzuconej z góry wizji świata. Niektórym reżyserom to się jednak udało, a ich dzieła przeszły próbę czasu. Szkoda tylko, że dziś spoczywają na zakurzonych półkach filmowych archiwów, i są niedostępne dla odbiorców. Joanna Preizner, zafascynowana tymi filmami, postanowiła zbadać dokładnie ich losy. Analizowała jedynie polskie filmy, stworzone przez rodzimych reżyserów, aktorów i ekipę, począwszy od „Ulicy Granicznej” Aleksandra Forda, na „Joannie” Feliksa Falka skończywszy. Osiemnaście esejów złożyło się na tom Kamienie na macewie (Austeria, 2012).
Klub Mamele
18.00
Nie nad rzekami Babilonu
– o poezji jidysz w powojennej Polsce rozmawiają
Magdalena Ruta i Bella Szwarcman-Czarnota
Magdalena Ruta
Adiunkt w Katedrze Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie prowadzi zajęcia na temat języka i literatury jidysz. Autorka książki Pomiędzy dwoma światami. O Kalmanie Segalu (2003). Tłumaczka literatury jidysz (m.in. prozy Josifa Burga, Chaima Gradego, Isaaca Bashevisa Singera, Hinde Ester Kreitman, Kalmana Segala). Redaktorka tomów: Nusach Pojln. Studia z dziejów kultury jidysz w powojennej Polsce (2008) oraz (z Elvirą Groezinger) Under the Red Banner. Yiddish Culture in the Communist Countries in the Postwar Era (2008).
Bella Szwarcman-Czarnota
Filozofka, tłumaczka, współzałożycielka, redaktorka i felietonistka dwumiesięcznika „Midrasz”. Autorka książek Mocą przepasały swe biodra, Znalazłam wczorajszy dzień oraz Cenniejsze niż perły. Współautorka materiałów pomocniczych dla nauczycieli programu „Przywróćmy pamięć” realizowanego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
Dwujęzyczna antologia wierszy w przekładzie
Magdaleny Ruty Nie nad rzekami Babilonu. Antologia poezji jidysz w powojennej Polsce (Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2012) prezentuje żydowską poezję tworzoną w języku jidysz w Polsce po 1945 roku.
Centrum im. Mojżesza Schorra
19.30
Jakiej historii Polacy potrzebują? Kierunki polskich badań nad zagładą Żydów
– rozmawiają: Barbara Engelking, Jacek Leociak,
Dariusz Libionka
Naukowcy z Centrum Badań nad Zagładą Żydów PAN dyskutować będą o budowaniu polskiej narracji dotyczącej Zagłady. Wskażą oni główne problemy, które otwierają się przed polskimi badaczami Holokaustu. Punktem wyjścia dla spotkania będą kwestie zaprezentowane w najnowszym, siódmym tomie rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, poświęconym stosunkowi polskiej konspiracji do żydowskich uciekinierów z gett i obozów. By podjąć próbę odpowiedzi na pytanie, jak ma wyglądać polski dyskurs o historii Zagłady, badacze analizować będą problem udzielania pomocy Żydom przez Polaków, postawę Kościoła katolickiego wobec Zagłady, a także problem kiczu w badaniach.
Barbara Engelking
Psycholog i socjolog. Zajmuje się badaniem historii getta warszawskiego, okupacyjnej Warszawy i zagłady Żydów. Jest autorką książek związanych z zagadnieniami Holokaustu, m.in. Getto warszawskie (wraz
z J. Leociakiem), Jest taki piękny słoneczny dzień... Prowadzi bazę danych getta warszawskiego. Kierownik Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN.
Jacek Leociak
Profesor w Instytucie Badań Literackich PAN, członek Centrum Badań nad Zagładą Żydów przy IFiS PAN, współpracownik rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”. Ostatnio wydał: Ratowanie. Opowieści Polaków i Żydów” (2010) oraz Spojrzenia na warszawskie getto (2011).
Dariusz Libionka
Adiunkt w IFiS PAN, członek Centrum Badań nad Zagładą Żydów, szef działu naukowego Państwowego Muzeum na Majdanku. Red. naczelny rocznika naukowego „Zagłada Żydów”. Autor i redaktor m.in. prac historycznych Żydzi w powstańczej Warszawie (razem z B. Engelking), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim (z B. Engelking-Boni i J. Leociakiem), a ostatnio Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze (z L. Weinbaumem).
austriackie forum kultury
Poniedziałek 14 maja
16.30
Żydowski Polak, polski Żyd
– spotkanie z udziałem Aliny Molisak, Doroty Krawczyńskiej, Zuzanny Kołodziejskiej i Belli Szwarcman-Czarnoty
Alina Molisak
Badaczka literatury, doktor na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się literaturą Zagłady, literaturą polsko-żydowską i poetyką miejskich przestrzeni XX-wiecznych. Autorka m.in. Judaizm jako los. Rzecz o Bogdanie Wojdowskim, współredaktorka tomów Stosowność i forma. Jak opowiadać o Zagładzie (wraz z M. Głowińskim, K. Chmielewską,
K. Makaruk, T. Żukowskim) oraz Pisarze polsko-żydowscy XX wieku (wraz z M. Dąbrowskim).
Dorota Krawczyńska
Badaczka literatury, adiunkt w Instytucie Badań Literackich PAN. Zajmuje się literaturą współczesną i literaturą Zagłady. Autorka m.in. książki o pisarstwie Henryka Grynberga Własna historia Holocaustu i redaktorka tomu Literatura polska wobec Zagłady (wraz z A. Brodzką-Wald i J. Leociakiem).
Zuzanna Kołodziejska
Doktorantka na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się integracjonistyczną literaturą polsko-żydowską w XIX i na początku XX wieku.
Bella Szwarcman-Czarnota
Filozofka, tłumaczka, współzałożycielka, redaktorka i felietonistka dwumiesięcznika „Midrasz”. Autorka książek Mocą przepasały swe biodra, Znalazłam wczorajszy dzień oraz Cenniejsze niż perły. Współautorka materiałów pomocniczych dla nauczycieli programu „Przywróćmy pamięć” realizowanego przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
Książka Żydowski Polak, polski Żyd (pod redakcją Aliny Molisak i Zuzanny Kołodziejskiej, wyd. Elipsa, 2012) jest kolejnym elementem powolnego procesu włączania do historii kultury polskiej niezwykle oryginalnego zjawiska, jakim była literatura polsko-żydowska. Sformułowanie „literatura polsko-żydowska” pojawiło się w roku 1866 w piśmie „Izraelita”. Wyróżnił ten osobny nurt Mojżesz Cohn. Na nowo termin ów został zdefiniowany w trakcie debat, które miały miejsce w dwudziestoleciu międzywojennym. Spośród współczesnych badaczy historii literatury ważnym sygnałem i wskazaniem niedocenianego czy zapomnianego pola badawczego były prace profesor Eugenii Prokop-Janiec. Ów fenomen polsko-żydowskiej literatury – rozpatrywany w kontekście indywidualnej i grupowej tożsamości – stał się przedmiotem zainteresowania badaczy, którzy spotkali się na konferencji, jaka miała miejsce w dniach 15–16.11.2010 na Uniwersytecie Warszawskim.
Klub Mamele
18.00
Bez Żydów? Literatura jidysz w PRL o Zagładzie, Polsce i komunizmie
– dyskusja z udziałem autorki książki Magdaleny Ruty i Moniki Adamczyk-Garbowskiej
Magdalena Ruta
Adiunkt w Katedrze Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie prowadzi zajęcia na temat języka i literatury jidysz. Autorka książki Pomiędzy dwoma światami. O Kalmanie Segalu (2003). Tłumaczka literatury jidysz (m.in. prozy Josifa Burga, Chaima Gradego, Isaaca Bashevisa Singera, Hinde Ester Kreitman, Kalmana Segala). Redaktorka tomów: Nusach Pojln. Studia z dziejów kultury jidysz w powojennej Polsce (2008) oraz (z Elvirą Groezinger) Under the Red Banner. Yiddish Culture in the Communist Countries in the Postwar Era (2008).
Monika Adamczyk-Garbowska
Profesor literatury amerykańskiej i porównawczej, kierownik Zakładu Kultury i Historii Żydów w Instytucie Kulturoznawstwa UMCS, tłumaczka literatury angielskiej i jidysz. Redaktorka czasopisma literacko-artystycznego „Akcent”, należy do redakcji rocznika „Polin”. Opublikowała m.in. Polska Isaaca Bashevisa Singera – rozstanie i powrót, Contemporary Jewish Writing in Poland: An Anthology (wspólnie z Antonym Polonskym), Odcienie tożsamości. Literatura żydowska jako
zjawisko wielojęzyczne, Kazimierz vel Kuzmir.
Miasteczko różnych snów.
Bez Żydów? Literatura jidysz w PRL o Zagładzie, Polsce i komunizmie (Austeria, 2012) „Książka powinna zainteresować szerszy ogół czytelników, bowiem porusza trudne problemy, które dopiero niedawno stały się przedmiotem gruntownych badań i które dalej budzą kontrowersje, takie jak np. stosunki polsko-żydowskie po wojnie czy fascynacja znacznej części intelektualistów żydowskich komunizmem. Należy podkreślić, że Autorka porusza się po tym trudnym terenie z dużą swobodą, dystansem i obiektywizmem. Jest to niewątpliwie praca pionierska otwierająca szerokie pole badań przed innymi badaczami z różnych dyscyplin” (z recenzji prof. Moniki Adamczyk-Garbowskiej).
„Historia literatury jidysz w powojennej Polsce ma niewątpliwie swój wymiar tragiczny związany z przeżyciami wojennymi pisarzy, realiami życia w wyzwolonym kraju, a także w większości przypadków z koniecznością podjęcia trudnej decyzji o opuszczeniu Ojczyzny. Jest to historia literatury tworzonej przez ocalałych [...], pełnej smutku i rozterek, ale z drugiej strony też nadziei i ufności w przyszłość. Literatury, która często nie odbiega poziomem od arcydzieł literatury światowej, a mimo to popadła w zapomnienie” (z recenzji dr hab. Magdaleny Sitarz).
Centrum im. Mojżesza Schorra
19.30
Żyd – wróg odwieczny?
– dyskusja z udziałem autorki książki Aliny Całej
oraz Anny Landau-Czajki i Grzegorza Krzywca
Alina Cała
Historyk i etnografka, pracownica naukowa Żydowskiego Instytutu Historycznego, zajmuje się historią stosunków polsko-żydowskich w XIX i XX w., w tym dziejami antysemityzmu, stereotypami narodowościowymi, ruchami ideologicznymi wśród Żydów i historią Żydów po 1945 roku. Autorka m.in. książki Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej.
Anna Landau-Czajka
Historyk, profesor w Instytucie Historii PAN, zajmuje się historią społeczną Polski XIX i XX wieku i historią Żydów. Autorka m.in. książek W jednym stali domu..., Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach szkolnych 1785–2000, Syn będzie Lech... Asymilacja Żydów w II Rzeczypospolitej.
Grzegorz Krzywiec
Doktor nauk humanistycznych, pracownik naukowy Instytutu Historii PAN. Absolwent Uniwersytetu Warszawskiego i Szkoły Nauk Społecznych przy IFiS PAN. Badacz dziejów Polski XIX i XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem radykalnych ruchów politycznych i nacjonalistycznych, przede wszystkim w dwudziestoleciu międzywojennym. Za monografię Szowinizm po polsku. Przypadek Romana Dmowskiego (1886–1905) otrzymał w 2010 roku nagrodę Klio.
„Praca Aliny Całej Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła (Nisza, 2012) jest książką o założeniach daleko wykraczających poza dotychczasowe prace o polskim antysemityzmie. Autorka postawiła sobie za zadanie nie tylko – jak zwykle to bywa – bardziej lub mniej szczegółowy opis wszelkich działań, wypowiedzi i opinii niechętnych lub wrogich Żydom, ale też wyjaśnienie początków (może nawet należałoby napisać: prapoczątków) niechęci do społeczności żydowskiej. Mottem całej pracy i jej trzonem powinno być sformułowanie »Ideologia antysemityzmu jest zamkniętym konstruktem, w małym stopniu reaguje na zmieniającą się rzeczywistość, a bardziej jest skłonna do zapożyczeń od samej siebie«. Wydaje się, że autorka potrafiła tę tezę bardzo dobrze udokumentować” (z recenzji prof. Anny Landau-Czajki).
austriackie forum kultury
Wtorek 15 maja
16.30
Kłamstwo krwi
– spotkanie z autorką książki Jolantą Żyndul i Piotrem Weiserem
Jolanta Żyndul
Historyk, pracuje w Centrum Badania i Nauczania Dziejów i Kultury Żydów w Polsce im. Mordechaja Anielewicza. Zajmuje się historią Żydów w Polsce w XIX i XX w. i historią antysemityzmu. Autorka m.in. książek Zajścia antyżydowskie w Polsce w latach 1935–1937, Państwo w państwie? Autonomia narodowo-kulturalna w Europie Środkowowschodniej w XX wieku.
Piotr Weiser
Historyk i antropolog kultury, pracuje w Żydowskim Instytucie Historycznym. Zajmuje się historią Zagłady, naukową i religijną literaturą Holokaustu, dziejami stosunków polsko-żydowskich. Autor m.in. rozprawy Auschwitz i Jerozolima. Pojęcie Holokaustu według Emila Fackenheima.
Legenda mordu rytualnego – fałszywe przekonanie, że Żydzi zabijają chrześcijańskie dzieci, aby pozyskać krew do swoich praktyk – obecna jest w historii Europy od ośmiuset lat. W I Rzeczypospolitej (XVI–XVIII w.) wywołała dziesiątki procesów, które niejednokrotnie kończyły się paleniem oskarżonych na stosie. Po drugiej wojnie światowej doprowadziła do krwawych pogromów w Krakowie i Kielcach. Książka dr Jolanty Żyndul Kłamstwo krwi (Cyklady, 2011) prezentuje na szerokim europejskim tle dzieje legendy między tymi dwoma spektakularnymi i nieraz już opisywanymi falami posądzeń. Autorka pokazuje, w jaki sposób średniowieczne oskarżenie, osadzone w religijnym paradygmacie myślenia, uwiarygodniło się w czasach nowoczesności. Przytacza liczne przypadki posądzeń, co pozwala spojrzeć na legendę mordu rytualnego również w kontekście lokalnym. Przystępny język, bogactwo ilustracji i mapy stanowią obok oryginalnych tez dodatkowy walor tej publikacji.
Klub Mamele
18.00
Treblinka oczami Richarda Glazara
– spotkanie z udziałem Elżbiety Janickiej, Ewy Koźmińskiej-Frejlak i Martyny Rusiniak-Karwat
Elżbieta Janicka
Fotografka, literaturoznawczyni. Autorka dysertacji Sztuka czy Naród? Monografia pisarska Andrzeja Trzebińskiego oraz książki-albumu Festung Warschau. Jej prace fotograficzne prezentowane były m.in. na wystawach indywidualnych Ja, fotografia oraz Miejsce Nieparzyste. Wykłada w Collegium Civitas oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi.
Ewa Koźmińska-Frejlak
Socjolożka, badaczka Zagłady, współredaktorka „Midrasza” i autorka licznych wywiadów, przygotowuje doktorat poświęcony powojennym postawom wśród ocaleńców.
Martyna Rusiniak-Karwat
Doktorantka w Instytucie Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się historią i kulturą Żydów w Polsce w XX wieku. Stypendystka m.in.: YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku (2005), Fundacji z Brzezia Lankorońskich do Londynu (2007), Tel Aviv University. The Institute for the History of Polish-Jewry and Israel-Poland Relations (2007/08), The Tauber Institute fot the Study of European Jewry, Brandais University (2008).
„Po obu stronach las. Pociąg jedzie całkiem wolno. Można rozpoznać pojedyncze sosny, brzozy, świerki. [...] Wysoki zielony żywopłot, otwarta brama, przez którą spokojnie przesuwa się nasz wagon. Jest prawie czwarta po południu, 10 października 1942”. Stacja Treblinka Richarda Glazara (Karta, 2011) to świadectwo urodzonego w 1920 r. obywatela Czechosłowacji, więźnia Treblinki – niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady, w którym zagazowano około 900 tys. Żydów z Polski i Europy. Autor był jednym z nielicznych, którzy przeżyli zbrojne powstanie w obozie i którym powiodła się ucieczka, następnie zaś ocalenie życia do zakończenia działań wojennych. Po wojnie Richard Glazar powrócił do czeskiej Pragi. W 1969 r., po zdławieniu Praskiej Wiosny, wyemigrował wraz z rodziną do Szwajcarii. W 1997 r. popełnił samobójstwo. W 70. rocznicę Akcji Reinhardt dyskutować będziemy o specyfice przejmującej i przenikliwej, pisanej w czasie teraźniejszym relacji Richarda Glazara – kolejnej obok tekstów polskich Żydów: Jankiela Wiernika, Samuela Willenberga, Eddiego Weinsteina i Jechiela Rajchmana.
Centrum im. Mojżesza Schorra
19.30
Paul Celan i jego krąg
– spotkanie z udziałem Joanny Roszak, Jakuba Ekiera, Piotra Pazińskiego, Pawła Piszczatowskiego i Marcina Sendeckiego
Joanna Roszak
Poetka, badaczka literatury. Autorka tomów poetyckich Tintinnabuli (2006), Lele (2009), Wewe (2011). Pracuje jako adiunkt w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. W 2009 roku obroniła doktorat Synteza mowy Tymoteusza Karpowicza. Autorka książki Południk spotkania. Paul Celan w polskiej poezji powojennej i redaktorka tomu Kartki Celana.
Jakub Ekier
Poeta, eseista i tłumacz. Ukończył germanistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Tłumaczył m.in. Schlegla, Kafkę, Aichinger, Celana i Grünbeina. Od 1994 roku współpracuje z „Literaturą na Świecie”. Laureat Nagrody im. Barbary Sadowskiej (2001) i Czterech Kolumn (2002).
Piotr Paziński
Redaktor naczelny „Midrasza”, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Z wykształcenia filozof i doktor literatury z IBL PAN. Autor książek o Jamesie Joysie – Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem oraz powieści Pensjonat.
Paweł Piszczatowski
Literaturoznawca, pracownik naukowy Instytutu Germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Autor słownika niemiecko-polskiego dla liceów ogólnokształcących Alles klar. Wörterbuch. Pracuje obecnie nad projektem habilitacyjnym o poezji Paula Celana.
Marcin Sendecki
Poeta, krytyk literacki, niegdyś związany z pismem „brulion”. Autor tomów wierszy: Z wysokości, Książeczka do malowania, Muzeum sztandarów ruchu ludowego, Parcele, Opisy przyrody, Szkoci dół Kraków, Trap, 22, Pół oraz licznych recenzji literackich.
Pretekstem wieczoru celanowskiego są dwie książki: antologia Kartki Celana (red. Joanna Roszak, Austeria, 2012) oraz Szibbolet Petra Rychły (Austeria, 2012).
O Kartkach Celana:
„Wiersze Celana są dotknięciem rzeczywistego świata – miejsc najbardziej w nim realnych, namacalnie prawdziwych, uformowanych z grozy, rozpaczy, miłości, z popiołu w powietrzu, z nagłego blasku, z dreszczu biegnącego przez ciało, niekiedy z nadziei. I są też jak uderzenie, jak rysa pęknięcia, w której rozpoznajemy ślad czegoś ostatecznego – definitywny kres, czysty puls nicości tkwiącej w migdale, u źródeł wszystkiego. Tak czytają Celana autorzy składających się na książkę szkiców. Nie mam wątpliwości, że są to lektury dotrzymujące kroku poezji, że jest w nich pasja, uważność, namysł, poszukiwanie, potrzeba rozmowy. W tej rozmowie biorą udział interpretatorzy o świetnie ustawionych głosach, obdarzeni wyczuciem, świadomi obranych strategii lektury. Ich odczytania biegną w różnych kierunkach, na różne sposoby orkiestrują zapisywane przez poetę słowa. [...] Mam wrażenie, że właśnie tak powinno się czytać wybitną poezję” (z recenzji prof. dr. hab. Pawła Próchniaka).
Szibbolet. Poszukiwania tożsamości żydowskiej w niemieckojęzycznej poezji Bukowiny:
W esejach zebranych w tomie Szibbolet Petro Rychło pokazuje różnorodność świata niemieckojęzycznych Żydów Bukowiny – ostatnich spadkobierców Monarchii Austro-Węgierskiej, dla których prawdziwym końcem świata była Zagłada. Krąg literackich przyjaciół i znajomych Paula Celana, najsłynniejszego z czerniowieckich poetów, nie był duży: Alfred Margul-Sperber, Rose Ausländer, Immanuel Weissglas, Alfred Kittner, Alfred Gong, Ilana Shmueli, Else Keren, Manfred Winkler… Razem jednak stworzyli oni dzieło o niezwykłej sile wyrazu, pełne zaskakujących asocjacji i wzajemnych wpływów, a wyrosłe z tych samych żydowsko-niemieckich korzeni. Wszystkim udało się przeżyć II wojnę światową, ale opuścili Czerniowce na zawsze i rozproszyli się po świecie. Żyjąc odtąd w cieniu Zagłady, stali się pisarzami na wygnaniu, którzy nie potrafili zaprzestać pisania w języku swoich rodziców, nawet jeśli był to język morderców. Stąd Szibbolet – znane biblijne słowo, które Celanowi posłużyło jako tytuł jednego z wierszy – to również opowieść o ambiwalencjach własnej tożsamości oraz o życiu na pograniczu kilku kultur, krajów i języków.
austriackie forum kultury
Środa 16 maja
17.00
Ocaleni z XX wieku
– o swojej książce opowiada autor, Mikołaj Grynberg
Mikołaj Grynberg
Z wykształcenia psycholog, od dwudziestu lat zajmuje się fotografią, a od niedawna – autorskimi projektami, w których za pomocą fotografii i tekstu opisuje ludzkie losy wplecione w wielką historię. Swoje fotografie prezentował na licznych wystawach indywidualnych i zbiorowych. Autor m.in. książki-albumu Auschwitz. Co ja tutaj robię? oraz cyklów fotograficznych Początek, The Life Line, Idzie nowe, Taste life, Różni ludzie, Czas pokaże, Dużo kobiet, Metamorfozy.
Książka Ocaleni z XX wieku jest zbiorem rozmów, które Mikołaj Grynberg przeprowadził w Izraelu w 2010 roku z osobami dotkniętymi Zagładą. Opowiedziane, a następnie utrwalone na papierze historie świadków owych okrutnych czasów to nie tylko wstrząsające relacje o głodzie, nieprawdopodobnych kryjówkach, strachu, dobrych i złych Polakach, o wyjątkowych ocaleniach i dalszych losach ludzi naznaczonych Holokaustem, rozsianych po całym globie. To także mądre, pełne bolesnego doświadczenia refleksje o świecie i życiu po Zagładzie, o wychowywaniu dzieci, o jakże trudnej i ostatecznie do końca niemożliwej radości z tego, co jest.
Piotr Paziński
Redaktor naczelny „Midrasza”, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Z wykształcenia filozof i doktor literatury z IBL PAN. Autor książek o Jamesie Joysie – Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem oraz powieści Pensjonat.
Centrum im. Mojżesza Schorra
18.00
Spotkanie z redaktorami czasopisma „Muzykalia / Judaica”
Prof. dr hab. Michał Bristiger, dr Antoni Buchner, Michał Klubiński
Wykonawcy koncertu:
Małgorzata Godlewska – kontralt
Piotr Kopczyński – fortepian
i pozostali kameraliści
W programie muzyka instrumentalna i wokalno-instrumentalna Dariusa Milhauda, Dmitrija Szostakowicza, Mieczysława Weinberga, Józefa Kofflera, Viktora Ullmanna
Wydawane od 2008 roku nakładem Stowarzyszenia De Musica internetowe czasopismo „Muzykalia / Judaica” (www.demusica.pl – zakładka „Pismo Muzykalia”) jest pierwszym na polskim rynku periodykiem poświęconym w całości muzyce żydowskiej. Do jego autorów zaliczają się wybitni badacze kultury i muzyki żydowskiej oraz artyści – religioznawcy, literaturoznawcy, etnolodzy, muzykolodzy, muzycy, poeci, m.in. Philip Bohlman (Chicago University), Halina Goldberg (Indiana University, Bloomington), Guido Fackler (Universität Würzburg) czy Judah M. Cohen (Indiana University, Bloomington), a wśród materiałów historycznych pojawiają się teksty Leonida Sabaniejewa, Wasilija Grossmana, Jana Błońskiego, Czesława Miłosza czy poezje Else Lasker-Schüler i Paula Celana. Spotkaniu z redaktorami czasopisma towarzyszyć będzie koncert muzyki XX wieku (wyk. Małgorzata Godlewska – kontralt, Piotr Kopczyński
– fortepian), podzielony na dwa rozdziały. W pierwszej części zabrzmią muzyczne obrazy tradycji żydowskiej i powrotów do utraconej ojczyzny, w drugiej zaś dzieła kompozytorów prześladowanych na tle rasowym przez totalitaryzmy – twórców, którzy swoją muzyką pragnęli ocalić fundamenty kultury europejskiej oraz utrwalać związki sztuki dźwięku z filozofią i duchowością.
Michał Bristiger
Profesor, muzykolog, krytyk muzyczny, popularyzator muzyki, publicysta. Jest członkiem i redaktorem wielu czasopism muzycznych. W latach 1952–1957 współredagował dział muzyczny w „Przeglądzie Kulturalnym”. W 1967 roku założył pismo „Res Facta”. Był twórcą i redaktorem naczelnym wydawanej w latach 1972–1989 serii muzykologicznej „Pagine”. W latach 1978–1986 był członkiem kolegium redakcyjnego „Acta Musicologica”. W 2001 roku założył stowarzyszenie i czasopismo internetowe o charakterze akademickim „De Musica”, w którym zamieszczane są prace autorów polskich i zagranicznych dotyczące muzyki, filozofii, estetyki, poezji i literatury. Współtworzy magazyn „Atelier” w Programie II Polskiego Radia. Jest autorem wielu publikacji z zakresu muzykologii: książek, artykułów, polemik, komentarzy, sprawozdań, haseł encyklopedycznych i rozpraw.
Antoni Buchner
Muzykolog. Doktor UW (praca Problem treści i formy w muzykologii niemieckiej II połowy XIX w.). Uczeń i tłumacz Carla Dahlhausa (przełożył m.in. Ideę muzyki absolutnej i inne studia). Autor książki Come meno puň essere piů (Palermo 1989). Mieszka w Berlinie.
Michał Klubiński
Student Instytutu Muzykologii UW. Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół problemów muzyki w systemach totalitarnych oraz dwudziestowiecznej polskiej kultury muzycznej. Członek Stowarzyszenia De Musica. Publikuje artykuły muzykologiczne i recenzje w „Tygodniku Powszechnym”, „Odrze”, „Twojej Muzie” „Muzyce21” i „Akcentach” (Berlin).
19.30
Chasydyzm polski – źródła i badania
– rozmowa Jana Doktóra i Marcina Wodzińskiego
Jan Doktór
Pracownik naukowy w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie, tłumacz, znawca dziejów Żydów polskich, zwłaszcza ruchów mesjańskich i chasydyzmu. W 1996 roku wydał kronikę życia Jakuba Franka, powstałą na początku XIX wieku na dworze jego córki w Offenbachu, pt. Rozmaite adnotacje, przypadki, czynności i anegdoty Pańskie, zaś w roku 1997 wszystkie zachowane zbiory nauk Franka pt. Księga słów Pańskich. Ezoteryczne wykłady Jakuba Franka. Opublikował rozprawy: Śladami mesjasza apostaty, W poszukiwaniu żydowskich kryptochrześcijan, Początki chasydyzmu polskiego.
Marcin Wodziński
Historyk i filolog specjalizujący się w tematyce żydowskiej, profesor, kierownik Zakładu Studiów Żydowskich Uniwersytetu Wrocławskiego. Badacz dziejów chasydyzmu polskiego, autor m.in. książek Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII–XVIII w., Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach, Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu, Władze Królestwa Polskiego wobec chasydyzmu. Z dziejów stosunków politycznych.
Pretekstem dyskusji są dwie książki: Sefer sziwchej haBeszt – Księga chwały Baal Szem Towa (przekład Jana Doktóra, Austeria, 2011) oraz Źródła do dziejów chasydyzmu (opracowanie Marcin Wodziński, Austeria, 2011).
Sefer sziwchej haBeszt jest bez wątpienia najważniejszym źródłem do badań nad początkami chasydyzmu besztiańskiego. Książka ta zyskała niemal kanoniczny charakter, a zawartych w niej opowieści o dziejach i czynach Baal Szem Towa nie był w stanie podważyć żaden inny przekaz.
Źródła do dziejów chasydyzmu to krytyczna edycja 364 dokumentów ilustrujących najważniejsze momenty z dziejów chasydyzmu w Królestwie Polskim w latach 1815–1867. Podzielone na 43 rozdziały, dokumenty te stanowią doskonałe wprowadzenie w dzieje chasydyzmu, dostarczając różnorodnych, wcześniej nieznanych i zaskakujących informacji o politycznych dziejach chasydyzmu, o społecznej i ekonomicznej strukturze ruchu, o relacjach z innymi grupami ludności żydowskiej i nieżydowskiej, mentalności, życiu codziennym czy wreszcie liczebności zwolenników chasydyzmu w Królestwie Polskim. Jako że prezentowane tu źródła są często trudno dostępne lub wręcz niedostępne dla wielu badaczy zainteresowanych dziejami chasydyzmu, podstawowym zadaniem tomu jest wprowadzenie tego ważnego zbioru źródeł do szerszego obiegu naukowego. A poza wszystkim, zgromadzone w tomie teksty to fascynująca i często zabawna lektura, dostarczająca czytelnikowi prawdziwej przyjemności z obcowania z myślą, językiem i działaniem XIX-wiecznych Żydów, Polaków i innych.
Klub Mamele
